Tittelen på programmet var ‘Født sånn er blitt sånn’ som også er tittelen på boka frå serien. Rosinen i pølsa var Viktor som tidlegare heitte Viktoria og hadde vorte fødd med usikkert kjønn, såkalla intersex, i 1986. Han/ho hadde vorte operert tidlegare og vorte vedtatt å bli til kvinne og dette var med grunnlag i ein teori om at kjønnsidentiteten festar seg i laupet av dei første to åra. Denne tåredryppande historien som er eit spørsmål om medisinsk feilbehandling, blir då brukt for alt det er verdt i forhold til kjønnsforskarane som aldri har vore inne i biletet. Fordi dei har eit avvikande syn, så blir dei den store stygge ulven som er moralsk ansvarlege for denne behandlinga. Merkverdig og fullstendig villeiande.

Ein kan berømme Diseth for å ha sett foten ned og forandra opplegget, men kvifor alt hastverket med å dra fram skalpellen? Han viste til foreldras eksistensielle krise med å få eit barn utan klart kjønn, men hastar det? Dette poenget var også drege fram i ein artikkel av Elsa Almås med fleire i Dagbladet. Det første spørsmålet ein får når ein har fått eit barn er jo nettopp: blei det gut eller jente? Det blir krise i samfunnet sine todelte kategoriar når det er verken eller. Poenget til Eia og co er: Det kan berre vere to kjønn og du blir fødd sånn. Men det finst samfunn som Mexico, Brasil, India og Indonesia der eit tredje kjønn absolutt er ein akseptabel kategori. Det er såleis ikkje umogleg i eit samfunn å akseptere det. Dette hindrar sjølvsagt ikkje at kroppane til dei av tredje kjønn biologisk sett er mannlege eller kvinnlege vurdert ut frå X og Y kromosom, hormonproduksjon osb.

Harald Eia og Martin Ihle har i ein kronikk i Dagbladet før programmet ein påstand om at “den tilsynelatende fornuftige mellomposisjonen i arv/miljø-debatten gjør oss intellektuelt dovne og fører galt avsted”. Dette er ein interessant påstand for dersom vi tek ein tilstand som intersex, så er det nettopp eit resultat av miljøet i mors liv. Intersex er truleg arveleg, men eit individ er alltid eit resultat av interaksjonen mellom gener og miljø. Eit barns tilkomst og utvikling både i mors liv og etterpå er prega av historiske prosessar der tilfeldige hendingar kan spele inn. Dette gjer f.eks. at einegga tvillingar ikkje har like fingeravtrykk og det kan av og til vere ganske ulik kroppsvekt ved fødselen. Den store norske Mor og Barn undersøkinga har nettopp som poeng at ein skal kunne finne moglege langtids-effektar av hendingar i svangerskapet. Det er  fullstendig elementær biologi at fenotype (alle observerbare trekk ved ein organisme) er eit resultat av interaksjon mellom genar (genotype) og miljø. Kven er det som er mest intellektuelt doven her?

Men det er sjølvsagt ikkje biologi Eias serie handlar om. Heller ikkje handlar den om psykologi eller psykiatri som er dei vitskapane han reellt sett nyttar seg av. Den handlar om å ta knekken på den ideologien som velferdsstaten byggjer på og som i stor grad kjem frå samfunnsvitskapane. 1968-generasjonen er dei som inkarnerer denne ideologien og dei er forferdeleg irriterande og sjølvgode for alle som er yngre. Kjønnsforskinga er hatobjekt nummer ein, fordi den er så angiveleg politisk. No er det meste av samfunnsforsking politisk styrt ved at den er programforsking. Klagen om politikk blir litt merkeleg når ein lar Simon Le Vay peike på at biologisk forsking om det finst ein homsehjerne eller eit homsegen kan styrke homsanes plass i det amerikanske samfunnet. Eit politisk motiv ikkje ulikt det som i si tid dreiv fram feminismen? Javisst!All forsking er orientert av ein interesse og i eit samfunn vil den ofte vere politisk motivert også.

Eia og co’s motiv er berre tilsynelatande å endre forskingspolitikken, men kva vil dei med desse programma? Det er tydeleg at dei vil problematisere velferdsstaten og likestillingspolitikkens grenser, men basert på ein biologisk orientert politikk? Dette er uklart, men det kan kanskje bli tydelegare i tida som kjem.

Nordmenn eg fortel dette til blir alltid sjokkert over at dødsstraff i Frankrike blei utført med giljotine så seint. Ein forbinder dette med Den franske revolusjonen og terroren, men giljotinen har vore standard henrettingsmåte sidan 1792. Den var då eit stort framsteg i forhold til tidlegare torturering av fangar. Alle skulle få lik straff (sjølv om dei militære var eit unntak og blei avretta ved skyting). Revolusjonsleiaren Marat propaganderte før revolusjonen om at om ein måtte bøte med livet, så måtte døden vere mjuk. Drapet på Marat er forøvrig eit eige tema på utstillinga.

Giljotinen på utstillinga bærer eit slør og det kan vise til at giljotinen blei kalla Enka. Folkeleg omtalt så er det sånn at den dødsdømte ‘kysser enka’, får ‘raud snipp’, ‘barbert hals’, ’stikk nasen i vindauga’, ’såg verda på tvers’ osb.

Utstillinga tek for seg ulike kunstnarlege uttrykk for det som angår forbrytelse og straff, både for å skremme, rettferdiggjere hemnen, propagandere for oppheving, hylle dommarane, vise advokatanes lurendreieri, grusomme framstillingar i skandalepresse på siste halvdel av 1800-talet og vitskapens inntog på kriminalitetsfronten.

Den siste halvdelen av 1800-talet viste ein auka frykt for kriminalitet og kriminelle for ikkje å snakke om anarkistar og sosialistar. Politi-sjefen Alphonse Bertillon (1853 – 1914) var ein av dei første som tok i bruk måling av kroppslege kjenneteikn for å kunne identifisere kriminelle. Parisiske politimenn hadde store vanskar med å skilje sigøynarar frå einannan og ein av metodane Bertillon utvikla var målingar av øyra. Seinare blei desse metodane erstatta av fingeravtrykksmetoden som Francis Galton (1822-1911) var med å utvikle. Galton er også kjend som den som grunnla eugenikken.

Ein annan viktig retning i denne tida var kriminologien som blei utvikla av Cesare Lombroso (1835-1909). Han la sterk vekt på at ein var fødd kriminell og at ein lett kunne kjenne att folk som er arveleg belasta som kriminelle. Det ein kunne sjå etter var:

• kraftige kjevar
• flat panne
• oppstopparnase, eller flat nase
• høge kinnbein
• haukenase
• kraftige lepper
• handtaksforma øyre
• harde auge
• lange armar
• toler mykje smerte

Tankane hans blei utruleg populære i samtida hans og påverka også kunsten. Denne ballerinaen av Edgard Degas frå 1880-talet blir det hevda er påverka av Lombrosos idéar. Han gav henne litt høgare kinnbein og flatare panne for å antyde den vesle ‘forbrytersken’ som var skjult i dansaren. Dette spegla gjerne den sosiale plasseringa til dansarar og teaterfolk i hans tid og denne var sterkt assosiert med prostitusjon og usedeleg livsførsel.

Tanken om at kriminalitet er sterkt biologisk determinert blei først og fremst teken opp i USA i første halvdel av det 20. århundret. Stephen Jay Gould har vist til at det amerikanske systemet med fleksible straffer av typen ‘fire år til livstid’ blei grunngjeve med at i laupet av få år ville ein kunne sjå om vedkomande var arveleg kriminell eller om han kunne sleppast ut i samfunnet att.  Heile ordninga med ‘parole-boards’ og prøvetid har sin grunn i Lambrosos nokså tvilsomme vitskap.

Fetisjeringa av IQ som det som skil dei verdige i forhold til dei uverdige er sentralt i denne tenkinga og Richard Plomin er ein av desse. Det har vorte fremja mykje kritikk av begrepa som ligg under IQ av f.eks. folk som Stephen Jay Gould og Richard Lewinton.

The Pioneer Fund som finansierte mykje av forskinga som Herrstein og Murray bygde på, er ein guffen greie og folk kan sjå ein litt polert utgåve her http://www.pioneerfund.org/ Ein tilsvarande organisasjon med vekt på eugenikk finst i Storbritannia og heiter The Galton Institute. Dei har ganske lite pengar, men gjev litt støtte til enkelte konferansar slik at dei får namnet sitt fram. Dei har også ein årleg Darwin-lecture. Her er web-sida deira: http://www.galtoninstitute.org.uk/

Ein merkeleg ting med all denne forskinga på rase i USA er at rase blir definert som ytre hovudfasong og hudfarge . Kva med alle med blanding? Dei utgjer store delar av dei som blir kalla svarte i USA. Ut frå amerikansk tenking er dei svarte’ etter den gamle regelen om ‘one drop of blood’. Men ein kan like gjerne bruke andre skiljemerke som f.eks. blodtypar eller gruppe-genetiske markørar som haplogrupper osb. (Dette er eit hot tema i India der forskarar forsøker å bevise/motbevise at det skjedde ei innvandring av ariske folk for fire tusen år sidan).

Ein annan ting som det blir hinta til er at skilnaden mellom svarte og kvite i IQ i USA må vere at dei svarte anten heng etter genetisk eller det kan vere miljø. Men mest blir det hella mot gener. Den ‘kvite mann’ blir uansett målestokken sjølv om ‘dei gule’ er litt kjappare i hovudet enn oss. Ingen stiller problemet at det kan vere at svarte er meir intelligente enn kvite, men vedvarande diskriminering, dårlegare skular og dårlegare livsvilkår elles har gjort at dei i gjennomsnitt er mindre skuleflinke. IQ-testar er viktige i amerikansk skulesystem, ved opptak til college og på arbeidsmarknaden, så dette kan vere ein forklaring. Vi kan ikkje utelukke denne hypotesen (sjølv om kven som er kvit og svart er problematisk). Samtidig er det lite snakk om IQ-skilnader mellom menn og kvinner! Kanskje kvinner er meir intelligente enn menn? Dette er det heller ikkje noko snakk om hjå Eia.

Noko anna som det stadig blir referert til er arveandel/arvelighet. Dette er eigentleg eit statistisk mål som på norsk har vorte heitande ‘heritabilitet’. Det er er eit anslag av kor stor del av utviklinga av ein gjennomsnitts-organisme som kan forklarast genetisk. At IQ for kvite i USA har ein heritabilitet på 60% betyr då at i forholdet mellom gener og miljø, så forklarer arv 60% og miljø 40%. Problemet med heritabilitetsanslag for menneske er at dei er truleg altfor høge. Dei er, til dømes, høgare enn for husdyroppdrett der alle forhold kan kontrollerast.

Men kva betyr heritabilitet for samanlikninga mellom grupper? Kanskje ingenting. Biologen Richard Lewontin har skildra følgjande eksempel for å anskueleggjere dette: Ta ein pose med frø og plant halvparten av kvar pose ganske nær kvarandre, men den eine i god jord og den andre i skrinn jord. Heritabiliteten for kvar gruppe sett isolert blir då 100% fordi miljøet innan gruppa er likt. Plantene i den gode jorda blir høgare og sterkare enn dei i den skrinne, men miljøet deira er tatt isolert likt. Samanliknar vi derimot mellom dei to gruppene av planter, så utgjer miljøskilnaden (god vs skrinn jord) heile forskjellen. Dermed må miljø forklare 100%. Denne analogien kan dragast til forholdet mellom svarte og kvite i USA. Problemet for Lewontin er at heritabilitet ikkje er eit godt mål sidan det ikkje gjev årsaksforhold som kan hjelpe oss å løyse dei problema vi står overfor.

For kva representerer Framstegspartiet? For mange er dei første og fremst protestpartiet i norsk politikk. Også folk på venstresida har lett for å henfalle til å gje dei merkelappen ‘populistisk’, men er ikkje mykje av Frps politikk eit uttrykk for at ‘vanleg’ parti-politikk er for kompakt? Det er visse saker som har store vanskar med å kome opp på dagsorden for å bli debattert. Handlar ikkje nettopp demokrati om dette? Tvert om blir mange saker organisert bort frå dagsorden eller dei blir omgjorde til tekniske spørsmål. Merkelappen ‘populistisk’ fungerer berre som ein grensemarkering for kva som er utanfor reviret til oligarkane som vi har å velje blant i dei ulike partia.

Det er sjølvsagt ikkje sånn at eg meiner at idéane som Framstegspartiet står for er gode eller viktige: Lågare bensinpris, full fart i vegbygginga, knallharde straffer for kriminelle, ein endå meir rasistisk behandling av innvandrarar, kutt i løyvingane til Bergen Filharmoniske Orkester (der eg er abonnent og får 80% av kostnaden dekka over kulturbudsjettet), osb. er ein politikk som går tvert i motsett retning av det eg ynskjer. Likevel, protest-segmentet av Framstegspartiet sine veljarar representerer noko genuint demokratisk i motsetning til teknokratane som vi elles har å velje blant. Trass i skilnader i den faglege politikken,  som Steinar har påvist, så er Arbeiderpartiet det store liberaliseringspartiet gjennom omdanninga av Telenor, Posten, målstyring i offentleg sektor, einaugd satsing på oljeutvinning,  osb. Finanskrisa har også vist korleis Jens er pengefolkas nærmaste ven og Røkkes redningsmann. Alt dette er eit resultat av at Gro Harlem Bruntland stal Høgres politikk på slutten av 1980-talet. Vidare, så er det bortimot ingen skilnad på dei store partia i synet på utanrikspolitikken eller innvandringspolitikken. Det kompakte i den oligarkiske politikken er det som er det dominerande biletet, og det er når veljarane oppdagar at Frp er i same båt at dei sviktar også dette partiet. Å vere ein anti-elitistisk elite inneber for mange vanskelege balansegangar. For oss som vil ha ein annan politisk kurs i Noreg, så blir valet ein blåmandag uansett.